Gaziantep’te bir, Kilis’te bir sanatkâr olmak üzere, yörede halen 2
ustadan başka hiç ustasının bulunmadığı bu ata sanatı neredeyse unutulmak
üzere. Bu 2 ustanın Gaziantep’in geleneksel El Sanatı olarak,
yüreklerini koyarak yürüttükleri yemenicilik sanatı Gaziantep’te çok
eskilere dayanmaktadır. şimdi yalnız Halk Oyunları ekiplerinin
kullandığı yemeninin minyatür örneklerini bazı kuyumcu dükkanlarında,
antik eşyalar arasında seyirlik olarak görüyoruz.
Gaziantep
Üniversitesi olarak, 1992’de kurduğumuz Gaziantep El Sanatlarını Koruma
ve Geliştirme Merkezi’nin bünyesine aldığımız Sedef Kakmacılık, Kutnu
Dokumacılığı, Aba Dokumacılığı ve Kilim Dokumacılığı ile birlikte
Yemeniciliği de yaşatmaya ve ileri nesillere tanıtmaya çaba gösteriyor
olmanın huzurunu duyuyoruz.
Yemeninin
bize, Halep’ten oraya da Yemen’den geçtiği bilinmektedir. ilk defa
Yemen Ekber adında birisi tarafından yapılmasından dolayı bu adı aldığı
söylenir. Oldukça sağlıklı bir ayakkabı olan yemeniyi, diğer
ayakkabılardan ayıran özellik, taban ile yüzünün birleştiği yerin
tamamı ile dikişli ve dönme olmasıdır. Yani yemeni önce dikilmekte,
sonra çevrilerek içi dışına getirilmekte ve asıl giyiniş şeklini
almaktadır. Diğer bir özelliği ökçesiz oluşudur.
Yemeni yapımında taban olarak; tabaklanmış sığır ve manda derisinden
yapılan ve “gön” ismi verilen deri kullanılır. Sığır derisi boyalı,
manda derisi ise kendi renginde, boyasızdır. Yemeninin yüzü ise
“sahtiyan” denilen tabaklanmış keçi derisidir. Sahtiyan adı verilen
derinin dört rengi vardır. Bunlar siyah, gül şeftali denilen parlak
kırmızı ve annabi adı verilen mor ile, yalnızca “edik” cinsinde
(çizmenin kısa şekli) kullanılan sarı renktir.
Yemeninin
şekil bakımından ise beş çeşidi vardır; Bunlar “Halebi”,
“Merkup”, “Burnu sivri”,”Kulağı uzun” ve “Eğri simli” adlarını alır.
Halebi modeli Halepten gelmesi nedeni ile bu adı almıştır ve ilk
kullanılan modeldir. Yüz kısmı ayağın iki yanına doğru girintilidir.
Burnu yüze doğru kıvrık, kulağı uzundur. Annabi (Mor) ve gül şeftali
renginde olur. Daha çok köylerde kullanılmıştır.
Merkup ise, Halep ve Arap menşeilidir. Halebinin yüzü, ayağı bileğe
kadar örttüğü halde, merkubun yüzü kısadır. Arka ve yanları aynı
hizadadır ve kulaksızdır. Burnu değirmi (yuvarlak) ve düzdür. şehirde,
sosyal durumu iyi olanlar tarafından kullanılmıştır.
Burnu sivri modelinin burnu kıvrıktır. Halebinin yalnız gön kısmı
kıvrık olduğu halde, burnu sivri modelinde yüzün sahtiyan kısmı da
birlikte kıvrılmıştır. Yüzü, kulağı ve rengi halebi gibidir. Köylerde
kullanım alanı bulmuştur.
Kulağı
uzun modelinin yüzü, halebi de olduğu gibi girintili değildir. Burnu
sivri gibi ayağı tam örtmez ve merkup gibi ayak yüzünü açık bırakacak
şekildedir. Siyah, annabi (mor) ve gül şeftali (parlak kırmızı)
renginde olur. Bu model şehirde kullanılmıştır.
Eğri
simli modelinin ise yüzü merkup gibi kısadır. Burnu sivri gibi yukarı
kalkık ve kıvrıktır. Gül şeftali renginde olur ve gümüş telle
işlemelidir. Köylerde, kadınlar ve gelinler
giymiştir.
Yemeninin bir de köylerde
çiftçilerin dağlarda çobanın ve bekçinin giydiği “Postal” cinsleri
vardır ki bunlar da; bekçi haydesi, çiftçi haydesi adlarını alır.
Ayrıca “Edik” denilen ve sadece sarı renkte olan, köylerde gelinlerin
giydiği kısa çizme modelini görüyoruz.
Yemeninin yapımında, ayakkabının içinde meşin denilen tabaklanmış
koyun derisi, yüzünde sahtiyan denilen tabaklanmış keçi derisi ve
taban olarak tabaklanmış sığır ve manda derisinden yapılan ve gön ismi
verilen deri kullanılır. Tabaklanmış oğlak derisinden yapılan sızı
kayışı, yemeninin sahtiyan ile meşin kısmını birleştirmeye yarar.
Yemeninin dikiminde kullanılan iplik ise gön sızı veya saya ipliğidir.
Bu ipliğin, gön ve meşin içinde kolayca geçmesi ve zaman içinde
çürümemesi için ipe balmumu sürülür. Yemeninin yüzündeki sahtiyan ile
iç kısmındaki meşin, sızı ile birbirine dikildikten sonra kalan kısmını
yapıştırmaya yarayan maddeye “çiriş” adı verilir. Çiriş su ile yoğrulup
hamur haline getirilerek kullanılır. şimdi seyirlik olan bu otantik
ayakkabı oldukça sağlıklı bir giysi olup kışın ayağı sıcak, yazın serin
tutar.
Yemenici Muhammet ÖZUSLU
Yemenici Muhammet ÖZUSLU
.
Gaziantep Üniversitesi El Sanatları Merkezi Tel :317 12 46